परिसंस्था म्हणजे काय | Parisanstha Mhanje Kay in Marathi

5/5 - (1 vote)

परिसंस्था म्हणजे काय, परिसंस्था म्हणजे काय तिचे विविध घटक कोणते, परिसंस्था म्हणजे काय मराठी, Parisanstha Mhanje Kay in Marathi

परिसंस्था म्हणजे काय
परिसंस्था म्हणजे काय

परिसंस्था म्हणजे काय: परिसंस्था पाण्याच्या थेंबाच्या सूक्ष्म जगापासून जंगले, महासागर आणि गवताळ प्रदेशांसारख्या विशाल लँडस्केपपर्यंत असू शकतात.  

पृथ्वीवरील जीवसृष्टीची विविधता आणि ती टिकवून ठेवणाऱ्या गुंतागुंतीच्या पर्यावरणीय प्रक्रियांचे कौतुक करण्यासाठी इकोसिस्टम समजून घेणे महत्त्वाचे आहे.  

या शोधात, आपण आपल्या नैसर्गिक जगामध्ये पारिस्थितिक तंत्राचे मूलभूत घटक, कार्ये आणि महत्त्व शोधू.

परिसंस्था म्हणजे काय

परिसंस्था म्हणजे वनस्पती, प्राणी आणि सूक्ष्मजीव, एकमेकांशी आणि त्यांच्या भौतिक वातावरणाशी संवाद साधणारा सजीवांचा समुदाय.  

या परस्परसंवादांमध्ये ऊर्जा आणि पोषक तत्वांची देवाणघेवाण होते, नातेसंबंधांचे एक जटिल जाळे तयार होते.  

परिसंस्थेचा आकार लहान, तलावासारख्या, जंगल किंवा महासागरासारखा विशाल असू शकतो आणि ते पर्यावरणीय समतोल राखण्यात आणि पृथ्वीवरील जीवनास समर्थन देण्यासाठी महत्त्वपूर्ण भूमिका बजावतात.

विडियो पाहा: परिसंस्था म्हणजे काय

Parisanstha Mhanje Kay in Marathi

परिसंस्था म्हणजे काय तिचे विविध घटक कोणते

परिसंस्था ही जटिल प्रणाली आहेत ज्यात विविध घटक असतात, त्याचे थोडक्यात आणि विस्तारपूर्वक रूप बघुया.  

परिसंस्थेतील विविध घटक:

जैविक घटक – सर्व प्रकारचे सजीव जसे,

जिवाणू

कवक

वनस्पती 

प्राणी 

अजैविक घटक – 

हवा

पाणी

माती

सूर्यप्रकाश

तापमान

आद्रता 

इत्यादी. 

1.जैविक घटक : 

हे वनस्पती, प्राणी, सूक्ष्मजीव आणि बुरशीसह परिसंस्थेतील सजीव आहेत.  

जैविक घटक एकमेकांशी आणि त्यांच्या वातावरणाशी संवाद साधतात, पोषक सायकलिंग, ऊर्जा प्रवाह आणि इकोसिस्टमच्या एकूण कार्यामध्ये महत्त्वपूर्ण भूमिका बजावतात.  

उत्पादक (वनस्पती), ग्राहक (प्राणी) आणि विघटन करणारे (सूक्ष्मजीव) मध्ये त्यांचे वर्गीकरण केले जाऊ शकते.

2.अजैविक घटक

अकार्बनिक घटक :

हे परिसंस्थेतील निर्जीव, अजैविक घटक आहेत, यासह:

भौतिक पर्यावरण :

यामध्ये तापमान, पर्जन्य, आर्द्रता आणि सूर्यप्रकाश यांसारख्या घटकांचा समावेश होतो, जे परिसंस्थेच्या एकूण हवामान आणि परिस्थितीवर प्रभाव टाकतात.

भूवैज्ञानिक घटक :

यामध्ये मातीचा प्रकार, स्थलाकृतिक आणि अंतर्निहित भूविज्ञान यांचा समावेश होतो, जे पाण्याचा निचरा आणि पोषक तत्वांची उपलब्धता यासारख्या घटकांवर परिणाम करतात.

रासायनिक घटक :

यामध्ये कार्बन, नायट्रोजन, फॉस्फरस आणि खनिजे यांसारख्या आवश्यक घटक आणि संयुगे यांची उपस्थिती आणि वितरण समाविष्ट आहे, जे जीवांच्या वाढीसाठी आणि जगण्यासाठी महत्त्वपूर्ण आहेत.

परिसंस्था घटकांच्या या दोन श्रेणी जटिल मार्गांनी परस्परसंवाद करतात, जैविक घटक संसाधनांसाठी अजैविक घटकांवर अवलंबून असतात आणि जैविक घटकांच्या क्रियाकलापांवर अकार्बनिक घटकांचा प्रभाव पडतो.  

See also  शेअर मार्केट मध्ये गुंतवणूक कशी करावी | How to Invest in Share Market in Marathi

परस्परसंवादाचे हे गुंतागुंतीचे जाळे म्हणजे परिसंस्थांमध्ये जीवन टिकवून ठेवते आणि त्यांचे पर्यावरणीय संतुलन राखते.

परिसंस्थेचे फायदे:

1. जैवविविधता: 

परिसंस्थेचे विविध प्रकारच्या प्रजातींचे समर्थन करतात, जे अनुवांशिक विविधता आणि पर्यावरणीय स्थिरतेसाठी योगदान देतात.  ही जैवविविधता पर्यावरणाच्या आरोग्यासाठी आणि लवचिकतेसाठी आवश्यक आहे.

 2. हवामान नियमन: 

पर्यावरणीय प्रणाली कार्बन डायऑक्साइड (हरितगृह वायू) शोषून आणि साठवून आणि प्रकाश संश्लेषणाद्वारे ऑक्सिजन सोडवून पृथ्वीच्या हवामानाचे नियमन करण्यास मदत करतात.  उदाहरणार्थ, जंगले कार्बन सिंक म्हणून काम करतात.

 3. परागण: 

मधमाशी-परागकित वनस्पतींसारख्या अनेक परिसंस्था, आवश्यक परागण सेवा प्रदान करतात.  यामुळे फळे, भाजीपाला आणि नटांचे उत्पादन सक्षम करून शेतीला फायदा होतो.

 4. हवा आणि जल शुध्दीकरण: 

पाणथळ प्रदेश आणि जंगले यांसारखी परिसंस्था, नैसर्गिकरित्या हवा आणि पाण्यातून प्रदूषक फिल्टर करतात, एकूण हवा आणि पाण्याची गुणवत्ता सुधारतात.

 5. मनोरंजन आणि पर्यटन: 

इकोसिस्टम्स हायकिंग, कॅम्पिंग आणि वन्यजीव पाहण्यासारख्या मनोरंजक संधी देतात.  त्यामुळे पर्यटनाच्या माध्यमातून स्थानिक अर्थव्यवस्थेला चालना मिळू शकते.

 6. धूप नियंत्रण: 

परिसंस्थेतील वनस्पती मातीची धूप रोखण्यास, शेतजमिनीचे संरक्षण करण्यास आणि भूस्खलनाचा धोका कमी करण्यास मदत करते.

 7. सांस्कृतिक आणि सौंदर्यात्मक मूल्य: 

स्थानिक समुदायांसाठी पारिस्थितिक तंत्रांचे सांस्कृतिक महत्त्व आहे आणि ते अनेक लोकांना सौंदर्य आणि आध्यात्मिक मूल्य प्रदान करतात.

परिसंस्थेची वैशिष्ट्ये: 

 परिसंस्थेची प्रत्येक वैशिष्ट्यासाठी येथे स्पष्टीकरण दिले आहेत:

 1. परस्परसंबंधित:

परिसंस्थेमध्ये विविध सजीव जीव आणि त्यांचे भौतिक वातावरण असतात, सर्व गुंतागुंतीच्या मार्गांनी एकमेकांशी जोडलेले असतात.  परिसंस्थेच्या एका भागात होणारे बदल किंवा गडबड यामुळे सर्वत्र लहरी परिणाम होऊ शकतात, ज्यामुळे संतुलन आणि त्यातील नातेसंबंध प्रभावित होतात.

 2. ऊर्जा प्रवाह:

परिसंस्था प्रामुख्याने सूर्यापासून होणाऱ्या ऊर्जेच्या प्रवाहावर अवलंबून असतात.  उत्पादक, वनस्पतींप्रमाणे, प्रकाशसंश्लेषणाद्वारे सौर ऊर्जा मिळवतात आणि नंतर ही ऊर्जा अन्न शृंखला किंवा वेबमधील जीवांच्या मालिकेद्वारे हस्तांतरित केली जाते.  उर्जेचे प्रत्येक हस्तांतरण 100% कार्यक्षम नसते, ज्यामुळे ऊर्जा कमी होते कारण ती अन्नसाखळी वर जाते.

 3. पोषक चक्र:

कार्बन, नायट्रोजन आणि फॉस्फरस यांसारखी पोषक तत्वे परिसंस्थेद्वारे चक्रावून जातात.  सेंद्रिय पदार्थांचे विघटन करण्यात, माती किंवा पाण्यात पोषक द्रव्ये परत आणण्यात विघटन करणारे महत्त्वपूर्ण भूमिका बजावतात, जे वनस्पतींद्वारे घेतले जाऊ शकतात आणि इतर जीव वापरतात.

See also  संस्कृती म्हणजे काय ? व त्याचे प्रकार | Sanskriti Mhnje Kay

 4. अनुकूलन:

परिसंस्थेतील जीव विकसित झाले आहेत आणि कालांतराने त्यांच्या विशिष्ट वातावरणाशी जुळवून घेतात.  हे रुपांतर शारीरिक, वर्तणूक किंवा शारीरिक असू शकते, त्यांना त्यांच्या विशिष्ट कोनाड्यात टिकून राहण्यास आणि पुनरुत्पादन करण्यास मदत करते.

 5. लवचिकता:

परिसंस्था काही प्रमाणात लवचिकता किंवा लवचिकता प्रदर्शित करतात.  ते काही प्रमाणात व्यत्यय सहन करू शकतात आणि अशा घटनांमधून पुनर्प्राप्त करण्यासाठी त्यांची एकंदर रचना आणि कार्य टिकवून ठेवण्यासाठी त्यांच्याकडे यंत्रणा आहे.

6.स्थिरता: 

परिसंस्था स्थिरता म्हणजे मोठ्या बदलांना प्रतिकार करण्याची किंवा अडथळ्यानंतर संतुलित स्थितीत परत येण्याची क्षमता.  इकोसिस्टममध्ये स्थिरता बदलू शकते;  काही अधिक स्थिर आणि बदलासाठी प्रतिरोधक असतात, तर काही अधिक गतिमान आणि चढउतारांना प्रवण असतात.

 ही वैशिष्ट्ये एकत्रितपणे परिसंस्थेचे गुंतागुंतीचे आणि गतिमान स्वरूप परिभाषित करतात, त्यांचे परस्परसंबंध आणि पृथ्वीवरील जीवन टिकवून ठेवण्यासाठी त्यांची महत्त्वाची भूमिका अधोरेखित करतात.

 परिसंस्थेचे कार्य:

1. अन्न आणि पेय:

परिसंस्था पिके, मासे आणि खेळ प्राण्यांसह अन्न उत्पादनासाठी आवश्यक संसाधने प्रदान करतात.  ते पिण्यासाठी आणि शेतीसाठी महत्त्वपूर्ण असलेल्या स्वच्छ पाण्याच्या स्त्रोतांना देखील समर्थन देतात.

2. नैसर्गिक औषधे: 

पारंपारिक आणि आधुनिक औषधांचा स्त्रोत पर्यावरणातील अनेक वनस्पती आणि जीव आहेत.  उदाहरणे विलो झाडाची साल पासून ऍस्पिरिन आणि बुरशी पासून प्रतिजैविक यांचा समावेश आहे.

3. पाणी पुरवठा: 

परिसंस्था पाण्याच्या प्रवाहाचे नियमन करून, प्रदूषकांना फिल्टर करून आणि जलचरांचे पुनर्भरण करून, पाण्याचा शाश्वत पुरवठा सुनिश्चित करून गोड्या पाण्याचे प्रमाण आणि गुणवत्ता राखण्यास मदत करतात.

4. साहित्य: 

परिसंस्था हे विविध उद्योगांसाठी लाकूड, फायबर आणि लाकूड नसलेल्या वन उत्पादनांचा (उदा. बेरी, मशरूम आणि रेजिन) कच्च्या मालाचे स्त्रोत आहेत.

5. नवीकरणीय आणि अपारंपरिक ऊर्जा: 

पारिस्थितिक प्रणाली बायोमास आणि जलविद्युत सारख्या अक्षय ऊर्जा स्त्रोतांमध्ये योगदान देतात.  याव्यतिरिक्त, त्यात जीवाश्म इंधनासारखी अपारंपरिक ऊर्जा संसाधने असू शकतात.

 हे फायदे आणि इकोसिस्टम सेवा जीवन, मानवी कल्याण आणि जागतिक अर्थव्यवस्थेला आधार देण्यासाठी इकोसिस्टम बजावत असलेली महत्त्वपूर्ण भूमिका अधोरेखित करतात.  

या सेवा भावी पिढ्यांसाठी चालू राहतील याची खात्री करण्यासाठी परिसंस्थेचे संवर्धन आणि शाश्वत व्यवस्थापन आवश्यक आहे.

See also  क्षेत्रभेट म्हणजे काय (kshetrbhet Mhanje kay)

FAQ: परिसंस्था म्हणजे काय

इकोसिस्टम म्हणजे काय?

इकोसिस्टम म्हणजे सजीवांचा समुदाय आणि त्यांच्या भौतिक आणि जैविक वातावरणाशी परस्परसंवाद.

2. इकोसिस्टमचे घटक कोणते आहेत?

इकोसिस्टममध्ये जैविक (जिवंत) घटक असतात, जसे की वनस्पती आणि प्राणी आणि अजैविक (निर्जीव) घटक जसे की हवा, पाणी, माती आणि हवामान.

3. इकोसिस्टम्स कसे कार्य करतात?

इकोसिस्टम्स उर्जेच्या प्रवाहाद्वारे आणि जीवांमध्ये पोषक तत्वांच्या सायकलिंगद्वारे कार्य करतात, निसर्गात संतुलन राखतात.

4. परिसंस्थेतील जैवविविधतेचे महत्त्व काय आहे?

इकोसिस्टममधील जैवविविधता स्थिरता, लवचिकता सुनिश्चित करते आणि परागण आणि ऑक्सिजन उत्पादन यासारख्या विविध पर्यावरणीय सेवा प्रदान करते.

5. मनुष्य इकोसिस्टमवर कसा प्रभाव पाडतात?

जंगलतोड, प्रदूषण आणि अधिवासाचा नाश यांसारख्या मानवी क्रियाकलापांमुळे पर्यावरणात व्यत्यय येऊ शकतो आणि जैवविविधता धोक्यात येऊ शकते.

6. इकोसिस्टममध्ये अन्नसाखळी म्हणजे काय?

अन्न शृंखला उर्जेचा प्रवाह दर्शवते कारण एक जीव दुसरे खातो, उत्पादक (वनस्पती) पासून ग्राहकांपर्यंत (शाकाहारी, मांसाहारी) पर्यंत.

इकोसिस्टमबद्दल सामान्यपणे विचारले जाणारे 10 प्रश्न त्यांच्या उत्तरांसह येथे आहेत:

फूड चेन आणि फूड वेबमध्ये काय फरक आहे?

    – फूड चेन हे एक रेषीय प्रतिनिधित्व आहे, तर फूड वेब हे अधिक जटिल नेटवर्क आहे, जे प्रजातींमधील अनेक इंटरकनेक्शन दर्शवते.

पर्यावरणीय कोनाडा म्हणजे काय?

    – इकोलॉजिकल कोनाडा म्हणजे इकोसिस्टममधील एखाद्या जीवाची भूमिका किंवा कार्य, ज्यामध्ये इतर प्रजाती आणि त्याच्या निवासस्थानासह त्याच्या परस्परसंवादाचा समावेश होतो.

पर्यावरणीय उत्तराधिकार म्हणजे काय?

    – इकोलॉजिकल उत्तराधिकार ही कालांतराने परिसंस्थेतील प्रजातींच्या रचनेत हळूहळू, अंदाज करण्यायोग्य बदलांची प्रक्रिया आहे.

वेटलँड्स महत्त्वाची परिसंस्था का मानली जातात?

– पाणथळ जागा ही महत्त्वपूर्ण परिसंस्था आहेत कारण ते विविध प्रजातींसाठी निवासस्थान प्रदान करतात, पाणी शुद्ध करण्यात मदत करतात आणि नैसर्गिक पूर नियंत्रण म्हणून कार्य करतात.

हे वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न इकोसिस्टमची मूलभूत माहिती आणि आपल्या नैसर्गिक जगात त्यांचे महत्त्व प्रदान करतात.

निष्कर्ष: परिसंस्था म्हणजे काय

परिसंस्था म्हणजे काय:परिसंस्था त्यांच्या अजैविक आणि जैविक घटक, ऊर्जा प्रवाह, पोषक सायकलिंग, जैवविविधता, उत्तराधिकार, अनुकूलन आणि लवचिकता द्वारे वैशिष्ट्यीकृत आहेत.

स्वच्छ पाण्यापासून ते हवामान नियमनापर्यंत परिसंस्था प्रदान करणार्‍या महत्त्वाच्या सेवा ओळखून, त्यांचे संवर्धन आणि शाश्वत व्यवस्थापनाची तातडीची गरज अधोरेखित करते.